Złoty jubileusz VIAC: zmiany w Regulaminie Wiedeńskim, reakcja na orzecznictwo OGH, statystyki i trendy w arbitrażu
Publikacje: kwietnia 04, 2025
Wprowadzenie
Rok 2025 będzie kamieniem milowym dla austriackiej społeczności arbitrażowej, ponieważ wiodąca instytucja arbitrażowa w Austrii, Vienna International Arbitration Centre (dalej VIAC), obchodzi 50. rocznicę powstania.
Symptomatyczne jest to, że dokładnie w tym roku 1 stycznia weszła w życie nowa wersja Wiedeńskiego Regulaminu Arbitrażowego (zwanego dalej "Regulaminem Wiedeńskim") oraz Wiedeńskiego Regulaminu Mediacji (zwanego dalej "Regulaminem Wiedeńskim"), które mają zastosowanie do wszystkich postępowań wszczętych po 31 grudnia 2024 roku.
W niniejszym artykule zajmiemy się kluczowymi zmianami w Regulaminie Wiedeńskim, ocenimy aktualne trendy w zakresie liczby spraw i statystyki z VIAC Annual Report 2024, a także zwrócimy uwagę na ostatnie orzeczenia austriackiego Sądu Najwyższego (dalej OGH) dotyczące arbitrażu handlowego.
Zmiany w Regulaminie wiedeńskim
Regulamin dodatkowy dotyczący sporów korporacyjnych jako następstwo sprawy Swarovski
W dniu 3 kwietnia 2024 r. OGH wydał przełomową decyzję nr 18 OCg 3/22y (zwaną dalej sprawą Swarovski), w której odniósł się do kwestii zdatności arbitrażowej sporów wspólników związanych z wadami uchwał spółek osobowych w świetle wystarczającego udziału i zaangażowania wszystkich wspólników. OGH orzekł, że takie spory nie są obiektywnie zdatne do arbitrażu, jeżeli w umowie o arbitraż (lub klauzuli arbitrażowej włączonej do umowy spółki) udział wszystkich wspólników w powstałych sporach nie jest wyraźnie proklamowany.1
Co więcej, minimalne wymagania dotyczące zdatności arbitrażowej wspomnianych sporów obejmują, że każdy wspólnik musi być częścią umowy o arbitraż, być informowany o wszczęciu i przebiegu postępowania arbitrażowego, a tym samym mieć możliwość przyłączenia się do niego przynajmniej jako współuczestnik. Wszyscy wspólnicy muszą mieć możliwość uczestniczenia w wyborze i powoływaniu arbitrów, chyba że wyboru dokonuje organ neutralny. Jeżeli warunki te nie zostaną spełnione, orzeczenie zostanie uchylone.2
W odpowiedzi na sprawę Swarovski, VIAC powołał grupę roboczą w celu zmiany Regulaminu Wiedeńskiego i Wiedeńskiego Regulaminu Mediacji, które zostały ostatnio zaktualizowane w 2021 r.3 Zmiany weszły w życie 1 stycznia 2025 r.
Jedną z istotnych zmian w nowej wersji Regulaminu wiedeńskiego było wprowadzenie Załącznika 7 do Regulaminu dodatkowego dotyczącego sporów korporacyjnych (zwanego dalej Załącznikiem 7) w odpowiedzi na wspomnianą wyżej decyzję OGH.
Supplementary Rules on Corporate Disputes mają na celu zapewnienie wykonalności orzeczenia arbitrażowego poprzez zagwarantowanie udziału wszystkich zainteresowanych stron w arbitrażu związanym ze sporami korporacyjnymi poprzez klauzulę arbitrażową, która może zostać włączona do umowy spółki.
Przykładowo, zgodnie z art. 2 (1) Załącznika 7 Regulaminu Wiedeńskiego, pozew powinien wymieniać wszystkie zainteresowane podmioty, na które wiążące skutki orzeczenia arbitrażowego rozciągają się ze względu na charakter spornego stosunku prawnego lub na mocy przepisów ustawowych.
Zgodnie z art. 4 (2) Załącznika 7 Regulaminu Wiedeńskiego, podmioty, których dotyczy pozew, mogą złożyć oświadczenie o przystąpieniu do postępowania w terminie 30 dni od otrzymania pozwu i mogą przystąpić do postępowania jako strona po stronie powoda lub pozwanego. Jeżeli wskazany podmiot nie złoży oświadczenia o przystąpieniu do postępowania w wyznaczonym terminie, uznaje się, że zrzekł się on prawa do udziału w tworzeniu trybunału arbitrażowego.
Wskazany podmiot zachowuje jednak możliwość przystąpienia do postępowania w charakterze interwenienta ubocznego zgodnie z art. 5 Załącznika 7 Regulaminu Wiedeńskiego. W przypadku sporów z udziałem arbitra jedynego, strony i przyłączone podmioty wspólnie wyznaczą arbitra jedynego w ciągu 30 dni od otrzymania wniosku Sekretarza Generalnego. Jeśli taka nominacja nie zostanie dokonana w tym terminie, jedyny arbiter zostanie wyznaczony przez Radę. Jeżeli spór musi zostać rozstrzygnięty przez zespół arbitrów, strony oraz podmioty, których spór dotyczy, po stronie powoda i pozwanego wspólnie wyznaczają arbitra. Sekretarz Generalny zwróci się do zainteresowanych stron o wspólne wyznaczenie arbitra w ciągu 30 dni od otrzymania wniosku. Jeżeli wspólny arbiter nie zostanie wyznaczony w tym terminie, Rada wyznaczy arbitra dla strony/stron, które nie wywiązały się ze swoich obowiązków, zgodnie z art. 18 ust. 4 Regulaminu Wiedeńskiego. 4 Regulaminu Wiedeńskiego.
Regulamin Uzupełniający Sporów Korporacyjnych dopuszcza koncentrację postępowań poprzez ich konsolidację. Przykładowo, zgodnie z art. 7 Załącznika 7 Regulaminu Wiedeńskiego, dwa lub więcej postępowań dotyczących tej samej uchwały zostanie skonsolidowanych przez Radę na wniosek strony, podmiotu, którego sprawa dotyczy lub na wniosek Sekretarza Generalnego, z zastosowaniem art. 15 Regulaminu Wiedeńskiego mutatis mutandis. Konsolidacja jest również dopuszczalna, nawet jeśli nie wszystkie strony i podmioty, których uchwała dotyczy, wyrażą na nią zgodę.
Kolejną istotną cechą Załącznika 7 do Regulaminu Wiedeńskiego jest procedura notyfikacji. Ponieważ OGH stwierdził, że wszyscy wspólnicy powinni być informowani o postępowaniu arbitrażowym, art. 8 Załącznika 7 do Regulaminu Wiedeńskiego wyraźnie reguluje procedurę powiadamiania o statusie postępowania arbitrażowego. Na przykład, zgodnie z art. 8 (1) Załącznika 7 do Regulaminu Wiedeńskiego, trybunał arbitrażowy ma obowiązek informowania wskazanych podmiotów o statusie postępowania poprzez przekazywanie oświadczeń stron, a także decyzji i zarządzeń trybunałów arbitrażowych. Ponadto, trybunał arbitrażowy może informować zainteresowane podmioty o innych aspektach akt sprawy, jeżeli złożyły one taki wniosek i jeżeli trybunał arbitrażowy uzna, że informacje te mogą być istotne dla zainteresowanych podmiotów w celu skorzystania z ich prawa do udziału w postępowaniu w charakterze interwenientów ubocznych
Wreszcie, Regulamin Wiedeński zawiera również nowy tekst wzorcowej klauzuli arbitrażowej w Załączniku 1, który strony mogą włączyć do swoich umów spółek. Podstawowym elementem tej modelowej klauzuli jest to, że wiążący skutek orzeczenia arbitrażowego musi zostać rozszerzony na wszystkich wspólników lub samą spółkę, nawet jeśli nie są oni wskazani jako strony postępowania arbitrażowego.
Zasadniczo, przyjmując poprawki do swoich zasad, VIAC wykazuje szybką i wyróżniającą się reakcję na niedawną decyzję OGH w sprawie Swarovski, która znacząco zmieniła krajobraz umów arbitrażowych dotyczących sporów wspólników w Austrii.
Zmiany w wiedeńskim regulaminie mediacji
Interakcja między postępowaniem mediacyjnym a postępowaniem arbitrażowym zawsze budziła kontrowersje. Przykładowo, niektóre klauzule dotyczące wielopoziomowego rozstrzygania sporów (MTDR) mogą być sformułowane przez strony w sposób na tyle niejasny, że może pojawić się kwestia niespełnienia warunków wstępnych, takich jak procedury negocjacyjne, pojednawcze lub mediacyjne przed wszczęciem postępowania arbitrażowego lub postępowania przed sądami państwowymi, co w niektórych przypadkach może prowadzić co najmniej do niedopuszczalności roszczenia.
Konsekwencje niespełnienia warunku zawieszającego wyrażonego w klauzulach MTDR różnią się znacznie w różnych orzeczeniach trybunałów arbitrażowych i wyrokach sądów krajowych.4 Przykładowo, OGH wyraził swoje stanowisko w sprawie klauzuli pojednawczej w niedawnej decyzji nr 4 Ob 33/24.5 OGH stwierdził, że odniesienie do procedury pojednawczej w umowie arbitrażowej lub klauzuli rozstrzygania sporów nie nakazuje obowiązkowej próby przeprowadzenia procedury pojednawczej, która byłaby warunkiem wstępnym dopuszczalności roszczenia.
Aby zapewnić pewność stronom sporów, VIAC zmienia Wiedeński Regulamin Mediacji w zakresie równoległych postępowań mediacyjnych i arbitrażowych oraz unowocześnia modelowe klauzule rozstrzygania sporów.
Główną zmianą w nowej wersji Wiedeńskiego Regulaminu Mediacji jest szczegółowe uregulowanie prawa stron do wszczęcia postępowania arbitrażowego lub innego postępowania dotyczącego tego samego sporu, w którym wszczęto lub toczy się postępowanie mediacyjne. Poprzednia wersja art. 10 Wiedeńskiego Regulaminu Mediacji przyznawała stronom bezwarunkowe prawo do wszczęcia postępowania arbitrażowego, sądowego lub jakiegokolwiek innego postępowania niezależnie od toczącej się mediacji zgodnie z Wiedeńskim Regulaminem Mediacji.
W nowej wersji art. 10 dodano klauzulę "W przypadku braku odmiennego porozumienia między stronami", co oznacza, że strony mogą zrzec się prawa do skorzystania z arbitrażu lub sądów krajowych na rzecz mediacji. Zrzeczenie to nie jest jednak całkowite i jest ograniczone dwoma warunkami określonymi w art. 10 (2) 2.5 Wiedeńskiego Regulaminu Mediacji:
termin trzech miesięcy, w którym mediacja nie doprowadziła stron do polubownego rozwiązania sporu;
rozwiązanie umowy o mediację.
Ponadto tekst klauzul mediacyjnych został uproszczony. Obecnie VIAC oferuje dwie klauzule mediacyjne: pierwszą opcję dotyczącą włączenia do umowy i drugą opcję dotyczącą trwającego sporu. Co istotne, VIAC tworzy szczegółowe warunki uzupełniające dla klauzul mediacyjnych, które strony mogą przyjąć i określają liczbę arbitrów, miejsce sesji mediacyjnych, język mediacji, procedurę wyznaczania mediatora, kwalifikacje mediatora, odniesienie do ostatecznego rozwiązania sporu w arbitrażu oraz klauzulę wyłączenia równoległego postępowania na określony czas.
Jest zatem oczywiste, że VIAC ulepsza swoje zasady mediacji, aby uniknąć niepewności, gdy postępowanie mediacyjne przecina się z postępowaniem arbitrażowym i ogólnie zwiększyć popularność mediacji.
Nowa struktura opłat w celu promowania efektywności kosztowej
Poprzednia wersja Załącznika 3 do Regulaminu Wiedeńskiego nie zawierała konkretnej struktury opłat za postępowanie mediacyjne. Tabela opłat miała zastosowanie zarówno do postępowań arbitrażowych, jak i mediacyjnych. W nowej wersji Regulaminu Wiedeńskiego 2025 tabela opłat została podzielona na postępowania mediacyjne i arbitrażowe.
Po pierwsze, VIAC obniżył opłatę rejestracyjną za postępowanie mediacyjne z 1500 EUR do stałej stawki 500 EUR
Po drugie, VIAC znacznie obniżył opłaty administracyjne związane z postępowaniem mediacyjnym, ustalając maksymalną kwotę opłat na nie więcej niż 10 000 EUR. Obecnie w przypadku sporu o wartości do 500 000 EUR opłata administracyjna wynosi 2 000 EUR, w przypadku sporu o wartości od 500 001 EUR do 5 000 000 EUR opłata administracyjna wynosi 5 000 EUR, a w przypadku sporu o wartości powyżej 5 000 001 EUR opłata administracyjna wynosi maksymalnie 10 000 EUR.
Dodatkowo, w zmienionej wersji Wiedeńskiego Regulaminu Mediacji, zgodnie z art. 8 (5), Sekretarz Generalny może odstąpić od ustaleń stron przy ustalaniu kwoty będącej przedmiotem sporu, jeżeli strony wyraźnie zaniżyły jej wartość lub nie przypisały jej żadnej wartości.
Nowa struktura opłat VIAC prawdopodobnie zwiększy popularność postępowań mediacyjnych w Austrii pod zarządem VIAC.
Kluczowe trendy w arbitrażu handlowym w Austrii
Orzecznictwo OGH w sporach związanych z arbitrażem
W ubiegłym roku OGH wydał kilka znaczących decyzji (oprócz już wspomnianych spraw) w kontekście arbitrażu handlowego, które należy omówić szczegółowo.
W decyzji nr 4 Ob 46/24d z dnia 25 czerwca 2024 r. OGH wyraził swoje stanowisko w sprawie możliwości uznania przez sąd państwowy umowy o arbitraż za ważną.6 OGH postanowił rozpoznać sprawę, ponieważ od czasu wejścia w życie austriackiej ustawy o arbitrażu nie istniało orzecznictwo na poziomie Sądu Najwyższego w kwestii tego, czy można wnieść powództwo do sądu powszechnego w celu ustalenia istnienia lub nieistnienia ważnej umowy o arbitraż.
Pomimo argumentów powoda, OGH ściśle stwierdził, że intencją ustawodawcy w przeszłości było zniesienie powództw deklaratoryjnych sądów państwowych dotyczących ważności umów o arbitraż. Co więcej, takie podejście zostało zaaprobowane w doktrynie prawa. Z uwagi na powyższe, powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia zapisu na sąd polubowny jest niedopuszczalne przed sądem powszechnym.
W innym przełomowym orzeczeniu nr 18 ONc 1/24b z dnia 6 sierpnia 2024 r. OGH przedstawił ocenę prawną dotyczącą interpretacji zapisu na sąd polubowny zawartego pomiędzy wspólnikami spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.7 Spór ten dotyczy roszczeń o zwrot wkładów pieniężnych, odszkodowania za wartość udziałów, zapłaty opłat za zarządzanie oraz odszkodowania za zatrzymany zysk wynikający z decyzji powodów o wystąpieniu ze spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Zgodnie z zapisem na sąd polubowny, ewentualne spory powinny być rozstrzygane przez trybunał arbitrażowy ad hoc składający się z trzech arbitrów. Powodowie zdecydowali się na wszczęcie postępowania arbitrażowego, wyznaczenie arbitra i wezwanie pozwanych do podjęcia stosownych działań. Niemniej jednak pozwani odrzucili wniosek o wyznaczenie arbitra i stwierdzili, że istniejąca klauzula arbitrażowa nie obejmuje sporu.
OGH orzekł, że niejasne postanowienia lub postanowienia, które pozwalają na wiele interpretacji, powinny być interpretowane rozsądnie i sprawiedliwie, tak aby ich zastosowanie w indywidualnej sprawie przyniosło użyteczne i rozsądne rezultaty. Jeżeli brzmienie klauzuli pozwala na dwie równoważne interpretacje, należy dać pierwszeństwo interpretacji, która zapewnia ważność klauzuli arbitrażowej. Wreszcie, OGH stwierdził, że te konkretne roszczenia powinny być objęte zapisem na sąd polubowny, nawet jeśli nie zostały wyraźnie określone w treści zapisu.
Ostatecznie, w decyzji nr. 18 OCg 1/24g z dnia 17 października 2024 r. OGH odrzucił wniosek powoda o uchylenie wyroku arbitrażowego, ale przedstawił kompleksowy przegląd procedury uchylenia na podstawie art. 611 austriackiego kodeksu postępowania cywilnego (dalej ACCP) i po raz kolejny potwierdził bardzo wysoki próg uchylenia wyroku arbitrażowego z powodu naruszenia "materialnego" porządku publicznego (art. 611 (2) 8 ACCP), "proceduralnego" porządku publicznego (art. 611 (2) 5 KPC) oraz prawa do bycia wysłuchanym (art. 611 (2) 2 KPC), które w tym przypadku nie zostało spełnione.8
Podsumowując, wzrost liczby orzeczeń arbitrażowych wydanych przez OGH w 2024 r. oraz treść tych orzeczeń niewątpliwie wzmacniają pozycję Austrii jako forum proarbitrażowego.
Raport roczny VIAC 2024: statystyki i trendy dotyczące liczby spraw
Zgodnie z VIAC Annual Report 2024, należy zwrócić uwagę na następujące statystyki i trendy w arbitrażu handlowym w Austrii:
liczba toczących się spraw (71) pozostała wysoka i nie zmniejszyła się w porównaniu z rokiem poprzednim.
około 50% sporów o wartości od 14 000 EUR do 500 000 EUR, podczas gdy najwyższa kwota pojedynczego sporu wynosi 40 000 000 EUR;
41% wszystkich stron pochodziło z regionu Europy Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej, podczas gdy odsetek stron z Austrii wyniósł 23%;
około 40% arbitrów to obywatele Austrii, podczas gdy 38% arbitrów to obywatele krajów CEE/SEE;
prawo austriackie jest wskazywane jako prawo właściwe w 40% umów arbitrażowych, podczas gdy język angielski pozostaje dominujący w 67% spraw;
średni czas trwania postępowania w sprawach zakończonych w 2024 r. wynosi 12 miesięcy. 9
VIAC zaobserwował jednak spadek liczby postępowań przyspieszonych w ostatnich latach. Na dzień 31 grudnia 2024 r. tylko 10% spraw VIAC było prowadzonych w trybie przyspieszonym.
Ponadto, zgodnie z raportem rocznym VIAC 2024, najczęstszą kategorią sporów była inżynieria i technologia (33%), a następnie inwestycje (11%) oraz handel hurtowy i detaliczny (11%), podczas gdy energia i zasoby stanowiły 9%, budownictwo i infrastruktura stanowiły 7%, a nieruchomości 4% spraw.
Powyższe statystyki dowiodły, że VIAC pozostaje wiodącą międzynarodową instytucją arbitrażową w regionie CEE/SEE, która stale się rozwija i rośnie.
Podsumowanie
Złoty jubileusz VIAC w 2025 r. będzie wyjątkowym doświadczeniem dla społeczności arbitrażowej. Zmiany w Regulaminie Wiedeńskim i orzecznictwie OGH wzmocnią pozycję Austrii jako jurysdykcji przyjaznej arbitrażowi. Jednocześnie ważne wydarzenia, takie jak VIAC CAN Congress, Vienna Arbitration Days, VIAC i GAR Live in Vienna sprawią, że ten rok będzie wyjątkowy dla praktyków arbitrażu międzynarodowego.
Zasoby
The OGH Docket No. 18 OCg 3/22y, 3 kwietnia 2024 r., Pełny tekst w języku niemieckim dostępny pod adresem: https://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Justiz/JJT_20240403_OGH0002_018OCG00003_22Y0000_000/JJT_20240403_OGH0002_018OCG00003_22Y0000_000.pdf
Zob. par. 78 dokumentu OGH Docket No. 18 OCg 3/22y, 3 kwietnia 2024 r.
Zob. oświadczenie VIAC w sprawie sprawy OGH nr 18 OCg 3/22y, 3 kwietnia 2024 r. Dostępne pod adresem: https://www.viac.eu/de/news/austrian-supreme-court-decision-prompts-viac-to-amend-vienna-rules-for-arbitration-agreements.
Bardziej szczegółowa ocena możliwych skutków przedarbitrażowych wymogów proceduralnych znajduje się w: Gary Born i Marija Šćekić, Rozdział 14: Przedarbitrażowe wymogi proceduralne. "A Dismal Swamp" w Caron, d. David. Practising Virtue Inside International Arbitration. Oxford University Press, listopad 2015. Dostępne pod adresem: www.wilmerhale.com/en/insights/publications/2016-11-12-pre-arbitration-procedural-requirements-a-dismal-swamp i IBA Litigation Committee: Multi-Tiered Dispute Resolution Clauses International Bar Association, 2015. Dostępne pod adresem: https://globaldisputes.com/wp-content/uploads/2015/11/handbook-multi-tiered-dispute-resolution-clauses-1-october-2015.pdf
The OGH Docket No. 4 Ob 33/24t, October 22, 2024, Pełny tekst w języku niemieckim Dostępny pod adresem: https://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Justiz/JJT_20241022_OGH0002_0040OB00033_24T0000_000/JJT_20241022_OGH0002_0040OB00033_24T0000_000.pdf
Sprawa OGH nr 4 Ob 46/24d, 25 czerwca 2024 r., pełny tekst w języku niemieckim Dostępny pod adresem: https://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Justiz/JJT_20240625_OGH0002_0040OB00046_24D0000_000/JJT_20240625_OGH0002_0040OB00046_24D0000_000.pdf
Dokument OGH nr 18 ONc 1/24b z dnia 6 sierpnia 2024 r. Pełny tekst w języku niemieckim Dostępny pod adresem: https://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Justiz/JJT_20240806_OGH0002_018ONC00001_24B0000_000/JJT_20240806_OGH0002_018ONC00001_24B0000_000.pdf
Sprawa OGH nr 18 OCg 1/24g z dnia 17 października 2024 r. Pełny tekst w języku niemieckim dostępny pod adresem: https://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Justiz/JJT_20241017_OGH0002_018OCG00001_24G0000_000/JJT_20241017_OGH0002_018OCG00001_24G0000_000.pdf
Bardziej szczegółowa ocena statystyk VIAC znajduje się w raporcie rocznym VIAC 2024. Dostępny pod adresem: www.viac.eu/images/documents/VIAC_Annual_Report_2024-komprimiert.pdf