Austriacki Sąd Najwyższy o finansowaniu przez osoby trzecie i prawie do bycia wysłuchanym

W niedawnym orzeczeniu wydanym w dniu 15 grudnia 2021 r.^[1] austriacki Sąd Najwyższy (Oberster Gerichtshof, OGH) przeanalizował różne podstawy uchylenia orzeczenia arbitrażowego. OGH powtórzył swoje prawie 70-letnie orzecznictwo w sprawie prawa do bycia wysłuchanym jako podstawy uchylenia orzeczenia arbitrażowego i wydał zaskakujące oświadczenie, że finansowanie przez osoby trzecie jest generalnie dopuszczalne w Austrii. Jest to pierwsze definitywne oświadczenie OGH w sprawie dopuszczalności finansowania przez osoby trzecie, pomimo istniejącego zakazu zawierania porozumień dotyczących opłat warunkowych (quota litis arrangements) w sekcji 879(2)(2) austriackiego kodeksu cywilnego (Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch, ABGB).

Fakty dotyczące sporu

Postępowanie o uchylenie przed OGH wynikało z arbitrażu prowadzonego przez Międzynarodowe Centrum Arbitrażowe w Wiedniu. Trybunał arbitrażowy zdecydował o roszczeniach odszkodowawczych wynikających z transakcji zakupu udziałów między stroną chińską i chorwacką jako powodami a dwiema stronami chorwackimi jako pozwanymi. W swoim ostatecznym orzeczeniu trybunał arbitrażowy oddalił roszczenie pierwszego powoda i przyznał drugiemu powodowi częściowy zwrot odszkodowania, a także odszkodowanie za koszty postępowania.

Po odrzuceniu wniosku trybunału o sprostowanie, wyjaśnienie i uzupełnienie wyroku arbitrażowego, obaj powodowie zwrócili się do OGH o uchylenie części wyroku, w tym decyzji w sprawie kosztów. Swoje żądanie oparli głównie na zarzutach naruszenia ich prawa do bycia wysłuchanym, przekroczenia mandatu przez trybunał arbitrażowy, a także naruszenia austriackiego porządku publicznego (ordre public).

OGH oddalił wniosek powodów. Poniżej zostaną przeanalizowane dwa argumenty podniesione przez powodów w ich próbie uchylenia części wyroku.

Kwestia 1: Niezdolność do przedstawienia uwag na temat kosztów strony przeciwnej

Powodowie twierdzili, że naruszono ich prawo do bycia wysłuchanym zgodnie z art. 611(2)(2) austriackiego kodeksu postępowania cywilnego (Zivilprozessordnung, ZPO), argumentując, że nie przyznano im możliwości wypowiedzenia się na temat wniosku strony przeciwnej w sprawie kosztów, który stanowił podstawę decyzji sądu w sprawie kosztów. Swoją argumentację poparli powołując się m.in. na austriacką literaturę prawniczą, w której stwierdzono, że prawo do bycia wysłuchanym obejmuje prawo stron do wypowiedzenia się na temat przedłożenia kosztów przez stronę przeciwną^[2].

Decyzja

OGH bez zaskoczenia powtórzył swoje restrykcyjne orzecznictwo dotyczące prawa strony do bycia wysłuchanym w postępowaniu arbitrażowym i odrzucił argumenty powodów. Obecne orzecznictwo sądu sięga decyzji z 1955 r. i od tego czasu nie uległo zasadniczym zmianom^[3]. W związku z tym wyrok arbitrażowy może zostać uchylony tylko wtedy, gdy prawo strony do bycia wysłuchanym nie zostało w ogóle przyznane. Samo niepełne ustalenie faktów, niewystarczające omówienie prawnie istotnych faktów lub zaprzeczenie, a nawet całkowite zignorowanie dowodów nie może stanowić podstawy do wniesienia skargi o unieważnienie^[4]. Wyrok może zostać uchylony na podstawie art. 611 ust. 2 pkt 2 ZPO tylko wtedy, gdy naruszenie prawa do bycia wysłuchanym nastąpiło bezkrytycznie^[5].

Sąd uznał, że cytowanie austriackiej nauki prawa nie dowodzi, że niemożność skomentowania propozycji kosztów stanowi powód do uchylenia orzeczenia. Sam autor przytoczył źródło, które odnosi się jedynie do faktu, że trybunały arbitrażowe zazwyczaj upewniają się, że strona przeciwna może wypowiedzieć się na temat przedłożenia kosztów.^[6] Sąd wymienia również innych naukowców, którzy utrzymują stanowisko, że możliwość sprzeciwu wobec przedłożenia kosztów jest, choć pożądana, nie jest obowiązkowa.^[7].

Ponadto sąd dokonał porównania z austriackim prawem postępowania cywilnego, w którym możliwość odniesienia się do wniosku strony przeciwnej w sprawie kosztów jest obowiązkowa tylko w pierwszej instancji postępowania cywilnego (art. 54 ust. 1a ZPO).

Komentarz

Obecne orzecznictwo OGH w sprawie prawa do bycia wysłuchanym jako podstawy uchylenia wyroku arbitrażowego jest w dużej mierze krytykowane przez austriackich naukowców^[8]. Krytyka zauważa, że niezwykle restrykcyjne podejście nie spełnia minimalnych wymogów art. 6 EKPC i nie udaje się znaleźć właściwej równowagi między utrzymaniem korzyści płynących z postępowania arbitrażowego a jednoczesnym zapewnieniem stronom prawa do bycia wysłuchanym. Reiner, na którego sam sąd powołał się w swojej decyzji, jest zdania, że w zakresie odpowiedzialności OGH leży zapewnienie, aby prawo stron do bycia wysłuchanym w postępowaniu arbitrażowym było zabezpieczone co najmniej w takim samym stopniu, jak w postępowaniu cywilnym.

Mając to na uwadze, wśród naukowców dominuje również pogląd, o którym wspomniał OGH w swojej decyzji, że trybunały nie muszą zezwalać stronom na komentowanie wniosków dotyczących kosztów. Co więcej, OGH słusznie dokonał porównania z austriackim prawem postępowania cywilnego i stwierdził, że możliwość komentowania wniosku strony przeciwnej w sprawie kosztów nie jest zasadą obowiązkową. Nawet gdyby zastosować podejście Reinera polegające na zapewnieniu, że prawo do bycia wysłuchanym w postępowaniu arbitrażowym osiąga takie same standardy jak w postępowaniu cywilnym, nie można by stwierdzić, że prawo powodów do bycia wysłuchanym zostało naruszone w przedmiotowej sprawie.

Kwestia 2: Dopuszczalność finansowania przez osoby trzecie i zakaz Quota Litis

Powodowie argumentowali ponadto, że leżące u podstaw umowy quota litis między chorwackimi pozwanymi a ich przedstawicielami stanowiły naruszenie austriackiego porządku publicznego, ponieważ takie umowy dotyczące opłat warunkowych są nieważne na mocy art. 879 ust. 2 pkt 2 ABGB i są również zabronione przez prawo chorwackie. Utrzymywali oni również, że taka umowa o honorarium odbywa się kosztem powodów, ponieważ umożliwia pozwanym arbitraż bez ryzyka poniesienia kosztów.

Decyzja

OGH odrzucił argumentację powodów dotyczącą ustalenia quota litis w oparciu o następujące rozważania:

Sąd zastosował restrykcyjną interpretację porządku publicznego w sekcji 611(2)(8) ZPO. W związku z tym porządek publiczny obejmuje podstawowe wartości austriackiej konstytucji. Chociaż sąd uznał sekcję 879 ABGB za przepis bezwzględnie obowiązujący, stwierdził, że przepisy bezwzględnie obowiązujące nie są automatycznie równoznaczne z wysokimi standardami porządku publicznego. Tylko takie bezwzględnie obowiązujące przepisy, od których nie można odstąpić nawet w sporach zawierających element transgraniczny, mieszczą się w wąskim zakresie zastosowania. Zdaniem sądu, umowa o honorarium pomiędzy chorwackimi pozwanymi a ich przedstawicielami w arbitrażu powiązanym z Austrią i Chinami nie spełnia zakresu zastosowania.

Ponadto sąd obalił argument powodów, że umowa o honorarium warunkowym odbyłaby się ich kosztem, stwierdzając, zgodnie z aktualnym orzecznictwem OGH^[9], że sekcja 879(2)(2) ABGB służy wyłącznie ochronie klientów i honoru zawodowego prawników, ale nie strony przeciwnej. W tym kontekście sąd wzmocnił swoje rozumowanie, stwierdzając, że prawo austriackie generalnie dopuszcza spory sądowe bez ryzyka poniesienia kosztów, ponieważ zezwala na zaangażowanie zewnętrznych podmiotów finansujących. Chociaż sąd dokonał porównania do finansowania przez osoby trzecie w bardzo nonszalancki sposób w zaledwie jednym zdaniu, jest to zaskakujące (obiter dictum) stwierdzenie, ponieważ temat dopuszczalności finansowania przez osoby trzecie jest szeroko dyskutowany w austriackiej literaturze i orzecznictwie.

Komentarz

Paragraf 879(2)(2) ABGB zakazuje uzgodnień dotyczących opłat opartych na określonym procencie zasądzonej kwoty pomiędzy klientem a jego tak zwanym "opiekunem prawnym". Ponieważ pojęcie "osoby wspierającej" jest interpretowane szeroko^[10] (nie tylko jako prawnicy, ale także doradcy podatkowi, notariusze i ogólnie wszystkie zawody, które podlegają porównywalnym obowiązkom zawodowym), pojawia się pytanie, czy osoby trzecie finansujące mogą być również objęte sekcją 879(2)(2) ABGB. Poglądy austriackich naukowców na ten temat są różne.

Niektórzy z nich twierdzą, że fundatorzy zewnętrzni nie są objęci zakresem art. 879 ust. 2 pkt 2 ABGB, ponieważ nie spoczywają na nich obowiązki zawodowe porównywalne z obowiązkami prawników. Podejście to jest również wspierane przez austriacki Trybunał Konstytucyjny, który wyraźnie stwierdził, podtrzymując konstytucyjność ogólnego zakazu ustaleń dotyczących quota litis, że dopuszczalne jest odmienne traktowanie prawników i osób trzecich finansujących, ponieważ osoby trzecie finansujące nie podlegają żadnym obowiązkom zawodowym^[11].

Inni badacze oceniają rolę, jaką w postępowaniu odgrywa zewnętrzny fundator. Sądząc po wcześniejszej decyzji w sprawie finansowania przez osoby trzecie w bardziej ograniczonym kontekście roszczeń masowych, podejście to wydaje się być również wspierane przez OGH^[12]. W związku z tym, osoby trzecie finansujące nie mogą same oferować kompleksowych porad prawnych, a raczej jedynie oceniać perspektywy sukcesu lub porażki, a następnie kierować klientów do prawnika. Zewnętrzni fundatorzy nie mogą wpływać na przebieg i strukturę postępowania. Klient musi zachować kontrolę nad postępowaniem.

Chociaż oświadczenie OGH obiter dictum w sprawie ogólnej dopuszczalności finansowania przez osoby trzecie jest pierwszym, oferuje ono jedynie ograniczoną podstawę do ekstrapolacji. Oświadczenie nie tylko wydaje się odbiegać od obecnego podejścia OGH, ale także finansowanie przez osoby trzecie nie było bezpośrednią kwestią w przedmiotowej sprawie. Może to prowadzić do wniosku, że sąd nie zamierzał w pełni ocenić tej kwestii w tej decyzji.