Jeszcze siedem lat! Zasada głównego świadka w Austrii - rozszerzona i zmieniona

Prawo austriackie zna dwie - prawdopodobnie trzy - wersje zasady głównego świadka: Z jednej strony, "małe" i "duże" zasady głównego świadka, zawarte odpowiednio w § 41a austriackiego kodeksu karnego (Strafgesetzbuch, StGB) i § 209a austriackiego kodeksu postępowania karnego (Strafprozessordnung, StPO), mają zastosowanie do niektórych przestępstw. Z drugiej strony, główna zasada dotycząca świadków w prawie antymonopolowym znajduje się w sekcji 11b austriackiej ustawy o konkurencji (Wettbewerbsgesetz, WettbG) i sekcji 209b StPO i znajduje zastosowanie w wykrywaniu, badaniu i ściganiu przestępstw kartelowych.

Z dniem 1 stycznia 2022 r. austriacki ustawodawca przedłużył początkowo ograniczony okres obowiązywania art. 209a i 209b StPO o kolejne siedem lat i wprowadził zmiany zarówno do zasady dużego głównego świadka, jak i jej odpowiednika antymonopolowego. Zmiany te będą przedmiotem niniejszego artykułu. W pierwszej części omówiona zostanie zasada dużego głównego świadka. Druga część skupi się na zasadzie głównego świadka w prawie antymonopolowym.

Zasada głównego świadka w austriackim prawie karnym

Kiedy zasada głównego świadka została wprowadzona do austriackiego prawa karnego?

Austria jest zobowiązana przez prawo międzynarodowe do wprowadzenia zasady głównego świadka. Ratyfikując Konwencję OECD o zwalczaniu przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w międzynarodowych transakcjach handlowych, Austria zobowiązała się do wspólnej odpowiedzialności za "zwalczanie przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w międzynarodowych transakcjach handlowych"^[1]. Rozstrzygnięcia pozasądowe lub ugody stały się coraz ważniejszym filarem zwalczania poważnych przestępstw gospodarczych, w tym przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy^[2].

W dniu 1 stycznia 1998 r. w Austrii weszła w życie tzw. zasada "małego" głównego świadka. Przewidywała ona możliwość wystąpienia okoliczności łagodzących dla świadka składającego wniosek, ale w tamtym czasie ustawodawca nie chciał przyznawać całkowitego immunitetu przed oskarżeniem.

W dniu 1 stycznia 2011 r. dodatkowo weszła w życie zasada "dużego" głównego świadka. Jej obowiązywanie miało początkowo wygasnąć 31 grudnia 2016 roku. Praktyczna ocena wykazała jednak, że choć uznano znaczenie tej zasady, od czasu jej wprowadzenia zastosowano ją tylko w kilku przypadkach. Ostateczna ocena przepisu nie była zatem możliwa. W dniu 1 stycznia 2017 r. ustawodawca uchwalił zmienioną wersję przepisu, która miała wygasnąć w dniu 1 stycznia 2022 r.^[3].

W 2020 r. kolejna ocena wykazała, że zasada głównego świadka została uznana za pozytywną i nie można z niej zrezygnować, a obszary wymagające poprawy zostały ponownie zidentyfikowane. W świetle tego, a także międzynarodowych zobowiązań Austrii, zasada została ponownie zmieniona i przedłużona o kolejne siedem lat, aby umożliwić dalszą ocenę^[4].

Najnowsze poprawki do zasady dużego głównego świadka zostały omówione w pytaniu 1.3 poniżej.

Kiedy zasada głównego świadka ma zastosowanie?

Tylko niektóre poważne czyny, które są dalej zdefiniowane w ustawie, mogą stanowić podstawę do zastosowania zasady głównego świadka.

Krótko mówiąc, aby zasada głównego świadka miała zastosowanie, główni świadkowie muszą

1. dobrowolnie ujawnić swoją wiedzę, która musi w znacznym stopniu przyczynić się do wyjaśnienia czynów przestępczych wykraczających poza ich wkład - zawsze musi być zaangażowana co najmniej jedna osoba trzecia;
2. dobrowolnie zwrócić się do prokuratury lub policji kryminalnej;
3. przyznać się do winy ze skruchą;
4. nie był jeszcze przesłuchiwany w charakterze podejrzanego i nie stosowano wobec niego przymusu.

Jeśli potencjalny główny świadek zgłosi się do prokuratury, ta ostatnia musi przeprowadzić wstępne badanie w celu ustalenia, czy można zastosować zasadę głównego świadka. Postępowanie musi zostać tymczasowo umorzone, jeśli nie ma ku temu oczywistych powodów. Jeśli następnie okaże się, że wymogi są spełnione, prokuratura musi postępować tak, jak w przypadku przekierowania. Oznacza to, że nakłada na głównego świadka określony warunek, np. zapłatę kwoty pieniężnej, wykonanie prac społecznych lub ustanowienie okresu próbnego, a także obowiązek dalszej współpracy z prokuraturą w celu rozwiązania przestępstwa. Jeżeli główny świadek wykonał zasądzone świadczenia, prokuratura umarza postępowanie przygotowawcze, zastrzegając sobie warunkowe prawo do późniejszego wniesienia aktu oskarżenia.

Jeśli postępowanie karne przeciwko osobie trzeciej lub osobom trzecim zostało prawomocnie umorzone lub jeśli środki przeciwko osobie trzeciej zostały zakończone z powodu aresztowania osoby trzeciej, prokuratura ostatecznie umarza postępowanie przeciwko głównemu świadkowi, pod warunkiem, że główny świadek wykonał zamówione usługi lub upłynął ustalony okres próbny. Jeżeli dalsze postępowanie wykaże, że wymogi te nie zostały spełnione, prokuratura kontynuuje postępowanie przeciwko głównemu świadkowi i zawiadamia go o tym. W takim przypadku można spełnić wymogi zasady małego głównego świadka.

Jakie są najnowsze zmiany?

Przed ostatnią nowelizacją § 209a StPO istniała niepewność co do tego, czy status głównego świadka można również uzyskać, zwracając się do policji kryminalnej, a nie do prokuratury. W rzeczywistości, gdyby potencjalny główny świadek zwrócił się do policji kryminalnej, a ta nie skoordynowałaby natychmiast swoich działań z prokuraturą, status głównego świadka nie mógłby zostać uzyskany^[5].

Zmieniony tekst § 209a StPO eliminuje obecnie tę niepewność, wyjaśniając, że oprócz prokuratury, główni świadkowie mogą również kontaktować się z policją kryminalną. Dalsze postępowanie pozostaje jednak w gestii prokuratury.

Zasada głównego świadka w austriackim prawie antymonopolowym

Kiedy zasada głównego świadka została wprowadzona do austriackiego prawa antymonopolowego?

Również w dziedzinie prawa antymonopolowego Austria jest zobowiązana do zapewnienia stosowania zasady głównego świadka zgodnie z art. 23 dyrektywy (UE) 2019/1 (dyrektywa ECN+).

Zasada głównego świadka jest częścią austriackiego prawa antymonopolowego od 1 stycznia 2006 roku. Odpowiednie przepisy można znaleźć w § 11b austriackiej ustawy o konkurencji (Wettbewerbsgesetz - WettbG), a w dniu 1 stycznia 2011 r. odpowiedni przepis wszedł w życie w § 209b StPO.

Kiedy stosuje się zasadę głównego świadka?

Zasada głównego świadka w prawie antymonopolowym pozwala Federalnemu Urzędowi Ochrony Konkurencji (Bundeswettbewerbsbehörde) na odstąpienie od nałożenia grzywny na współpracujące przedsiębiorstwo w przypadku określonych naruszeń prawa antymonopolowego.

Pracownicy takich firm powinni również mieć możliwość uniknięcia kary jako główni świadkowie. W tym celu muszą zostać spełnione następujące warunki:

1. Federalny Urząd Ochrony Konkurencji powstrzymuje się od nałożenia grzywny na firmę lub Komisja Europejska lub organy ochrony konkurencji innych państw członkowskich stosują zasadę głównego świadka;
2. Federalny prokurator ds. karteli (Bundeskartellanwalt) uzna, że pracownicy, którzy uczestniczyli w naruszeniu przepisów przez spółkę, nie powinni zostać ukarani za powiązane przestępstwo i zgłosi to prokuraturze;
3. Pracownicy firmy muszą ujawnić prokuraturze i sądowi wszelką wiedzę na temat swoich działań i faktów, które są istotne dla wyjaśnienia przestępstw.

Jeśli wymogi zostaną spełnione, prokuratura umorzy postępowanie przeciwko danym pracownikom, zastrzegając sobie warunkowe prawo do późniejszego ścigania.

Jakie są najnowsze zmiany?

Wcześniejsze brzmienie § 209b ust. 1 StPO koncentrowało się na wkładzie przedsiębiorstwa w dochodzenie w sprawie karteli. Zmieniony przepis ma dodatkowo koncentrować się na wkładzie poszczególnych pracowników. W rezultacie Federalny Prokurator Kartelowy będzie mógł rozróżnić wkład poszczególnych pracowników, umożliwiając skorzystanie ze statusu głównego świadka tylko aktywnie współpracującym pracownikom, ale nie tym, którzy odmawiają współpracy z austriackim Federalnym Organem Ochrony Konkurencji.

Zmiana ta ma na celu zachęcenie pracowników do ujawnienia całej swojej wiedzy na wczesnym etapie dochodzenia. Federalny Prokurator ds. Karteli nieuchronnie może sporządzić raport dla prokuratury dopiero na dość późnym etapie postępowania, a mianowicie po zakończeniu dochodzenia w sprawie spółki przez Federalny Urząd Ochrony Konkurencji. W konsekwencji równoległe dochodzenia karne prowadzone przez prokuraturę mogą zostać zakończone dopiero po ujawnieniu wszystkich faktów. Im wcześniej pracownicy ujawnią całą swoją wiedzę, tym wcześniej będzie można zakończyć postępowanie karne^[6].

Aktywną współpracę poszczególnych pracowników należy oceniać na podstawie współpracy pracownika, która jest możliwa w oparciu o poziom wiedzy danego pracownika i etap postępowania. Jeśli pracownik posiada jedynie częściową wiedzę, która służy jedynie ujawnieniu części niezgodnego z prawem zachowania, ale mimo to aktywnie współpracuje i ujawnia całą swoją wiedzę w odpowiednim czasie, pracownik powinien jednak mieć możliwość skorzystania z ochrony głównego świadka, o ile spełnione są wszystkie inne warunki^[7].

Wyjaśniono również, że zakres współpracy samego przedsiębiorstwa należy uwzględnić w zawiadomieniu Federalnego Prokuratora Kartelowego do prokuratury.

Sekcja 209b (2) StPO została zmieniona, aby umożliwić prokuraturze wstrzymanie dochodzenia w sprawie poszczególnych pracowników tylko wtedy, gdy ujawnili oni już swoją wiedzę. Wcześniej dochodzenie mogło zostać wstrzymane warunkowo, z zastrzeżeniem zobowiązania pracowników do ujawnienia swojej wiedzy. Ponownie, zmiana ta ma na celu zachęcenie pracowników do ujawnienia swojej wiedzy na jak najwcześniejszym etapie.

Uwagi

Ogólnie rzecz biorąc, można uznać za pozytywne, że austriacki ustawodawca podjął próbę zwiększenia pewności prawnej poprzez wyjaśnienie, że status głównego świadka można uzyskać również poprzez zwrócenie się do policji kryminalnej oraz poprzez podjęcie kroków w celu przyspieszenia postępowania na podstawie art. 209b StPO. Dopiero okaże się, czy zmiany te zwiększą praktyczne znaczenie przepisów dotyczących głównego świadka, które - w dziedzinie ogólnego prawa karnego - było do tej pory raczej ograniczone.

Wątpliwe jest, czy decyzja o ponownym ograniczeniu stosowania przepisów (po raz trzeci) jest rozsądna, aby umożliwić dalszy okres oceny i reformy, czy też jedynie zwiększa niepewność potencjalnych głównych świadków. Jak wskazano w innym miejscu^[8], austriacki ustawodawca ograniczył okres oceny do zaledwie dwóch tygodni podczas jesiennych wakacji przed wprowadzeniem najnowszych zmian. Wydaje się, że ciągłe ograniczanie okresu obowiązywania przepisów w imię dalszej oceny i reformy, przy jednoczesnym skracaniu okresu oceny, który pozwala na wkład zainteresowanych stron, przynosi raczej efekt przeciwny do zamierzonego.