Austria: Sąd Najwyższy potwierdza, że chronione strony trzecie są związane klauzulami arbitrażowymi

Austriacki Sąd Najwyższy (Oberster Gerichtshof, OGH) rozważył ostatnio subiektywny zakres klauzul arbitrażowych zawartych w umowach o skutku ochronnym dla osób trzecich (Vertrag mit Schutzwirkung zugunsten Dritter). W dwóch decyzjach wydanych w dniu 20 kwietnia 2021 r.^[1] Trybunał orzekł, że klauzula arbitrażowa zawarta w umowie o skutku ochronnym dla osób trzecich wiąże również osobę trzecią, która zamierza dochodzić roszczeń umownych (odszkodowawczych), wynikających z zakresu ochrony umowy, przeciwko jednej z umawiających się stron.

Umowy o skutku ochronnym wobec osób trzecich

Zagraniczny czytelnik może nie być zaznajomiony z konstrukcją prawną umowy o skutku ochronnym wobec osób trzecich, jaka istnieje w prawie austriackim, niemieckim i (prawdopodobnie) szwajcarskim. Ważne jest, aby odróżnić umowy o skutku ochronnym wobec osób trzecich od umów na rzecz osób trzecich. Przed zagłębieniem się w dwie omawiane decyzje - które dotyczyły tylko tych pierwszych - należy dokonać krótkiego przeglądu.

Umowa na rzecz osoby trzeciej (Vertrag zugunsten Dritter), skodyfikowana w sekcjach 881 i 882 austriackiego kodeksu cywilnego, ma miejsce, gdy przyrzekający zobowiązuje się wobec przyrzekającego do wykonania świadczenia na rzecz osoby trzeciej. Należy rozróżnić między umowami prawdziwymi (echt) i nieautentycznymi (unecht) na rzecz osoby trzeciej: w prawdziwej umowie osoba trzecia uzyskuje niezależne prawo do roszczenia wobec przyrzekającego; w nieautentycznej umowie osoba trzecia nie ma takiego prawa. To, czy umowa jest prawdziwa, czy nie, jest kwestią wykładni umownej^[2]. Subiektywny zakres klauzul arbitrażowych w umowach na rzecz osób trzecich jest przedmiotem utrwalonego orzecznictwa (zob. poniżej) i nie był przedmiotem niniejszej sprawy.

Umowa o skutku ochronnym dla osób trzecich jest natomiast konstrukcją prawną odmienną - choć nie zawsze łatwą do odróżnienia - od umowy na rzecz osoby trzeciej. Podczas gdy główny obowiązek świadczenia spoczywa wyłącznie na partnerze umowy, umowne obowiązki ochrony i opieki są rozszerzone na niektóre osoby trzecie. Naruszenie takich obowiązków powoduje powstanie roszczeń odszkodowawczych chronionych osób trzecich^[3].

Fakty dotyczące sporów

W obu sporach, opartych na podobnych schematach faktycznych, powód dochodził roszczeń odszkodowawczych przeciwko Republice Austrii i krajowi związkowemu Karyntia. Roszczenia te wynikały ze sprzedaży udziałów rządu federalnego w federalnych spółkach mieszkaniowych w 2004 r. w ramach procedury przetargowej. Powód twierdził, że został pozbawiony wygranej w przetargu z powodu niezgodnego z prawem postępowania pozwanych i domagał się łącznie ponad 1,9 miliarda euro odszkodowania w obu postępowaniach. Powód powoływał się m.in. na naruszenie umowy o zachowaniu poufności pomiędzy krajem związkowym Karyntia a bankiem prowadzącym sprzedaż w imieniu Republiki Austrii. Umowa o zachowaniu poufności zawierała klauzulę arbitrażową, zgodnie z którą spory wynikające z umowy lub z nią związane miały być rozstrzygane w drodze arbitrażu, a nie przez sądy powszechne.

Kwestia sporna

Przed sądem pierwszej instancji kraj związkowy Karyntia, powołując się na klauzulę arbitrażową, zakwestionował m.in. właściwość rzeczową sądu. Sąd odrzucił ten zarzut i uznał się za właściwy. W apelacji sąd drugiej instancji oddalił powództwo powoda w zakresie, w jakim dochodził on roszczeń umownych wynikających z umowy o zachowaniu poufności, która zawierała klauzulę arbitrażową i na mocy której powód był chronioną osobą trzecią. OGH musiał zatem odpowiedzieć na pytanie, czy beneficjent umowy o skutku ochronnym dla osób trzecich jest związany zawartą w niej klauzulą arbitrażową.

Decyzja

OGH potwierdził decyzję sądu drugiej instancji. Zwrócił uwagę na ustaloną zasadę, że roszczenie beneficjenta będącego osobą trzecią nigdy nie może wykraczać poza umowne roszczenie o odszkodowanie poszkodowanej strony umowy. W związku z tym przyrzekający umowę ze skutkiem ochronnym dla osób trzecich może powoływać się na wszelkie środki obrony wynikające z umowy wobec chronionej osoby trzeciej, takie jak ograniczenia odpowiedzialności^[4]. OGH uzasadnił, że to, co ma zastosowanie do ograniczeń odpowiedzialności, musi mieć również zastosowanie do sposobów egzekwowania praw. Jeżeli umowa o skutku ochronnym na rzecz osób trzecich przewiduje określony sposób dochodzenia roszczeń umownych - np. klauzulę arbitrażową - ma to zastosowanie do każdego, kto dochodzi takiego roszczenia umownego.

Komentarz

Liczne wcześniejsze decyzje OGH wykazały, że klauzule arbitrażowe w prawdziwych umowach na rzecz osób trzecich są wiążące dla beneficjentów będących osobami trzecimi^[5]. Wynika to z rozumowania, że osoba trzecia bezpośrednio korzystająca z umowy musi zaakceptować prawa przyznane jej w umowie ze wszystkimi jej cechami umownymi - w tym sposobem egzekwowania praw umownych. OGH nie miał jednak jeszcze okazji rozszerzyć tego rozumowania na umowy o skutku ochronnym dla osób trzecich.

W przedmiotowych decyzjach OGH oparł się na swoim wcześniejszym orzecznictwie dotyczącym beneficjentów będących osobami trzecimi i przychylił się do opinii prawników, którzy jednogłośnie przyjęli, że klauzule arbitrażowe zawarte w umowach o skutku ochronnym dla osób trzecich są wiążące dla chronionych osób trzecich^[6]. Decyzja ta musi być przyjęta z zadowoleniem, ponieważ przynosi dalszą pewność praktykom arbitrażowym w Austrii.