Arbitraż i niewypłacalność

Wpływ COVID-19 na globalną gospodarkę jest dobrze udokumentowany i nie ma potrzeby omawiania go tutaj szczegółowo. Gospodarka Austrii z pewnością nie została oszczędzona i nie ma wątpliwości, że niewypłacalność przedsiębiorstw wzrośnie w większości sektorów. W świetle niedawnej publikacji kolegów ze Skadden Arps Slate Meagher & Flom LLP, odpowiadającej na kilka pytań dotyczących arbitrażu i niewypłacalności w Niemczech, niniejszy artykuł stara się odpowiedzieć na niektóre z tych pytań w kontekście austriackim.

Czy syndyk masy upadłościowej jest związany umową o arbitraż zawartą przez niewypłacalną stronę?

W Austrii zarządcy są związani umowami o arbitraż, które upadły zawarł ze stronami trzecimi przed wszczęciem postępowania upadłościowego. W ostatnich przełomowych decyzjach austriackiego Sądu Najwyższego (Oberste Gerichtshof, OGH) dotyczących niewypłacalności i arbitrażu, Sąd nie zakwestionował tego, ale uznał to za oczywiste w swoim obiter^[1].

Wyjątki mają zastosowanie, jeżeli prawa zarządcy są naruszone, które 1) nie wynikają bezpośrednio z umowy zawartej między dłużnikiem a wierzycielem, ale raczej z austriackiej ustawy o niewypłacalności, lub 2) wynikają z osoby zarządcy^[2]. Zarządca nie jest również związany zawartymi umowami arbitrażowymi dotyczącymi unikania czynności prawnych podjętych przed wszczęciem postępowania upadłościowego (Anfechtung), ponieważ prawo zarządcy do kwestionowania czynności prawnych nie pochodzi od dłużnika^[3].

Czy postępowanie arbitrażowe zostaje zawieszone, jeżeli strona złoży wniosek o ogłoszenie upadłości?

Zgodnie z art. 6 ust. 1 austriackiej ustawy o niewypłacalności (Österreichische Insolvenzordnung, IO), postępowanie mające na celu wyegzekwowanie lub zabezpieczenie roszczeń wobec majątku należącego do masy upadłości nie może być wszczęte ani kontynuowane po wszczęciu postępowania upadłościowego. Paragraf 7 ust. 1 IO stanowi, że wszystkie toczące się postępowania sądowe, w których dłużnik jest powodem lub pozwanym, są automatycznie zawieszane z mocy prawa po wszczęciu postępowania upadłościowego. Dotyczy to również powództw o uchylenie orzeczeń arbitrażowych^[4]. Wyjątki od tej zasady obejmują roszczenia, które nie dotyczą aktywów należących do masy upadłości, w szczególności roszczenia o osobiste świadczenie dłużnika (sekcja 6(3) IO).

Podczas gdy austriackie prawo ustawowe nie zawiera odpowiedniej zasady dotyczącej arbitrażu, OGH orzekł, że sekcje 6(1) i 7 IO mają również zastosowanie do postępowania arbitrażowego. W trzech decyzjach wydanych w dniu 17 marca 2015 r.^[5] Sąd zawiesił postępowanie na podstawie art. 7(1) IO z powodu wszczęcia postępowania upadłościowego przeciwko pozwanemu. Zawieszenia te zostały również rozciągnięte na postępowanie w sprawie powołania arbitrów.

Co ważne, sekcja 7 IO ma zastosowanie wyłącznie do postępowań, które są w toku w momencie rozpoczęcia postępowania upadłościowego. W kwestii tego, kiedy postępowanie arbitrażowe uznaje się za toczące się, Sąd orzekł, że w postępowaniu sądowym, podobnie jak w postępowaniu arbitrażowym, decydujący jest pierwszy krok proceduralny, który powód podejmuje w celu dochodzenia swoich roszczeń. W postępowaniu arbitrażowym ten pierwszy krok jest określony przez treść umowy o arbitraż, w razie potrzeby uzupełnionej o obowiązujący regulamin arbitrażowy i zasady postępowania cywilnego. Tym pierwszym krokiem może być na przykład złożenie pozwu w instytucji arbitrażowej lub u uzgodnionego arbitra. Ponieważ umowy o arbitraż w przedmiotowych sprawach przewidywały arbitraż ad hoc, pierwszym wymaganym krokiem było utworzenie trybunału. W przypadku braku dalszego porozumienia między stronami, art. 587(2)4 austriackiego kodeksu postępowania cywilnego (Zivilprozessordnung, ZPO) stanowi, że powód powinien zwrócić się do pozwanego o wyznaczenie arbitra. Wniosek ten został uznany za pierwszy krok proceduralny podjęty przez powoda w celu dochodzenia roszczenia.

Czy procedura weryfikacji roszczenia może być prowadzona przez trybunał arbitrażowy?

W przełomowej decyzji z listopada 2018 r. (18 ONc 2/18s) OGH orzekł, że w przypadku istnienia umowy o arbitraż dotyczącej spornego roszczenia, procedura weryfikacji roszczenia (Prüfungsverfahren) może być przeprowadzona przez trybunał arbitrażowy "w każdym przypadku", gdy roszczenie jest kwestionowane wyłącznie przez syndyka masy upadłościowej.

Ogólnie rzecz biorąc, sąd upadłościowy ma wyłączną jurysdykcję w zakresie procedury weryfikacji roszczenia (sekcja 111(1) IO). Wyjątek od tej zasady ma zastosowanie, jeżeli roszczenie stało się przedmiotem postępowania przed innym sądem przed wszczęciem postępowania upadłościowego, a następnie zostało zawieszone na mocy art. 7 ust. 1 IO. W takich przypadkach postępowanie jest kontynuowane w odpowiednim sądzie jako proces weryfikacyjny.

W sprawie 18 ONc 2/18s syndyk masy upadłościowej zakwestionował rejestrację roszczenia arbitrażowego po tym, jak OGH zawiesił wyznaczenie arbitra z powodu wszczęcia postępowania upadłościowego. Sąd stanął po stronie powoda, stwierdzając, że w przypadkach, w których jedynie syndyk masy upadłości zakwestionował roszczenie, procedura weryfikacji roszczenia powinna być kontynuowana przez trybunał arbitrażowy. Jego rozumowanie opierało się w dużej mierze na równoważności klauzul wyboru forum i umów o arbitraż. Biorąc pod uwagę, że klauzule wyboru forum stanowiły wyjątek od wyłącznej jurysdykcji sądu upadłościowego, nie było powodu, aby nie rozszerzyć tego wyjątku na umowy o arbitraż.

Orzeczenie to koncentrowało się na kontekście, w którym syndyk masy upadłościowej kwestionował roszczenie. OGH odniósł się jednak do wyzwań związanych z innymi wierzycielami upadłościowymi. W swoim obiterze stwierdził, że wynik sprawy byłby taki sam, gdyby wierzyciel upadłościowy również zakwestionował roszczenie, ponieważ mieściłby się w subiektywnym zakresie umowy o arbitraż i byłby uprawniony do udziału w postępowaniu weryfikacyjnym przed trybunałem arbitrażowym.

Jakie kroki należy podjąć w przypadku wszczęcia postępowania upadłościowego wobec kontrahenta?

Po wszczęciu postępowania upadłościowego dotyczącego majątku dłużnika, powodowie, w tym powodowie w toczącym się postępowaniu arbitrażowym, muszą zgłosić swoje roszczenia do sądu upadłościowego (sekcja 102 ff IO). Sąd upadłościowy powiadamia syndyka masy upadłości o ich istnieniu, który wpisuje roszczenia do rejestru zgodnie z ich rangą.

Jeżeli wierzytelność zostanie zakwestionowana przez innego wierzyciela upadłościowego lub przez zarządcę - co jest prawdopodobne w przypadku roszczeń arbitrażowych w toku - podlega ona procedurze weryfikacji wierzytelności (Prüfungsverfahren). Jak omówiono w pytaniu powyżej, procedura ta może być przeprowadzona przez trybunał arbitrażowy w pewnych okolicznościach. W praktyce oznacza to, że roszczenie o zadośćuczynienie powinno zostać zmienione z roszczenia o zapłatę na roszczenie deklaratoryjne. W przypadku orzeczenia arbitrażowego wydanego w ramach procedury weryfikacji roszczenia, orzeczenie to będzie prawnie wiążące dla wierzycieli upadłościowych w rozumieniu art. 112 p.u.n., o ile będą oni mogli uczestniczyć w postępowaniu^[6].

Czy klauzula arbitrażowa w umowie wykonawczej może być egzekwowana od dłużnika?

Zgodnie z § 21 ust. 1 IO, jeżeli umowa dwustronna nie została jeszcze wykonana (w całości) przez obie strony w momencie wszczęcia postępowania upadłościowego, zarządcy mogą wybrać, czy wykonać umowę w imieniu dłużnika i zażądać jej wykonania od kontrahenta, czy też odstąpić od umowy. W przypadku odstąpienia od umowy kontrahent może domagać się jedynie odszkodowania i będzie traktowany jak niezabezpieczony wierzyciel. Jeżeli syndyk masy upadłości zdecyduje się na wykonanie umowy, obie strony muszą ją wykonać w całości, z wyjątkiem sytuacji, gdy umowa może zostać podzielona na odrębne jednostki^[7]. Sekcja 21 IO ma zastosowanie wyłącznie do umów, które zostały już zawarte w momencie rozpoczęcia postępowania upadłościowego.

Jeżeli umowa zostanie unieważniona przez syndyka masy upadłości, a ważność prawna tego unieważnienia jest kwestionowana, wówczas zapis na sąd polubowny zawarty w umowie nadal istnieje^[8]. Dodatkowo, jeżeli syndyk masy upadłości zdecyduje się wykonać wykonaną umowę, jest on związany zapisem na sąd polubowny^[9].

Co się stanie, jeśli zagraniczna strona arbitrażu z siedzibą w Austrii zostanie objęta postępowaniem upadłościowym w innym kraju UE?

Artykuł 18 rozporządzenia UE w sprawie postępowania upadłościowego stanowi, że "skutki postępowania upadłościowego dla toczącego się postępowania sądowego lub arbitrażowego dotyczącego składnika majątku lub prawa wchodzącego w skład masy upadłości dłużnika podlegają wyłącznie prawu państwa członkowskiego, w którym toczy się postępowanie sądowe lub w którym ma siedzibę trybunał arbitrażowy"^[10].

W związku z tym, jeżeli postępowanie arbitrażowe toczy się w Austrii, jego skutki podlegają prawu austriackiemu, nawet jeżeli postępowanie upadłościowe zostało wszczęte przed sądem innego państwa członkowskiego. Zgodnie z orzeczeniem OGH z dnia 17 marca 2015 r., toczące się postępowania arbitrażowe zostaną zawieszone zgodnie z sekcją 7 IO, a roszczenia będą musiały zostać zgłoszone do sądu upadłościowego. Jednakże, jak wspomniano powyżej, w przypadku zakwestionowania przez syndyka masy upadłości, arbitraż jest kontynuowany jako procedura weryfikacji roszczenia.

Co się stanie, jeśli zagraniczna strona arbitrażu z siedzibą w Austrii zostanie objęta postępowaniem upadłościowym w kraju spoza UE?

Państwa niebędące członkami UE podlegają art. 240 (1) IO, zgodnie z którym postępowanie upadłościowe i orzeczenia wydane w innym państwie są uznawane w Austrii, jeżeli:

1. główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika znajduje się w tym innym państwie; oraz
2. postępowanie upadłościowe jest porównywalne z takim postępowaniem w Austrii.

Uznanie następuje ipso iure, co oznacza, że odrębna procedura uznania jest przeprowadzana tylko w przypadku sprzeciwu dłużnika.^[11] Sądy austriackie nie zajmowały się do tej pory konkretnie kwestią zagranicznej strony arbitrażu z siedzibą w Austrii, która stała się przedmiotem postępowania upadłościowego w kraju spoza UE. W oparciu o powyższą dyskusję wydaje się wysoce prawdopodobne, że postępowanie arbitrażowe zostanie zawieszone.