Sąd Najwyższy wydał opinię w sprawie wyroków deklaratoryjnych

Sąd Najwyższy musiał ostatnio zająć się kwestiami dotyczącymi wyroków deklaratoryjnych. Przykładowo, czy sąd może po prostu wyjść z założenia, że istnieje podstawa faktyczna roszczenia, decydując o przedawnieniu? Ponadto, czy sąd może wydać orzeczenie deklaratoryjne o istnieniu prawa, nawet jeśli jest ono uzależnione od spełnienia określonego warunku?

Wyrok tymczasowy w sprawie przedawnienia

Artykuł 393a ustawy o postępowaniu cywilnym stanowi, że jeżeli strona podniesie zarzut przedawnienia, sąd może - z urzędu lub na wniosek - orzec o tym zarzucie wyrokiem, chyba że z tego powodu powództwo podlega oddaleniu. Przepis ten wszedł w życie w maju 2011 roku.

W dniu 24 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy wydał orzeczenie^[1], w którym uznał, że art. 393a umożliwia sądowi wydanie wyroku tymczasowego w przedmiocie (zanegowanego) zarzutu przedawnienia. Takie orzeczenie ocenia jedynie możliwe, a nie istniejące, przedawnienie i może zostać zaskarżone przed rozpoczęciem potencjalnie obszernego postępowania dowodowego dotyczącego podstawy faktycznej.

Taki wyrok tymczasowy nie wyklucza późniejszego oddalenia powództwa z powodu braku dowodów. Charakter wyroku tymczasowego w sprawie przedawnienia polega na tym, że odrębne badanie ewentualnego wygaśnięcia roszczenia, którego podstawa faktyczna nie jest jeszcze pewna, wymaga wstępnego założenia, że istnieje ważna podstawa roszczenia.

Orzeczenia deklaratoryjne w sprawie roszczeń warunkowych

Artykuł 228 ustawy stanowi, że powód może żądać wydania wyroku stwierdzającego istnienie lub nieistnienie określonego prawa lub stosunku prawnego albo stwierdzającego autentyczność dokumentu lub jej brak, o ile ma interes prawny w tym, aby taki stosunek prawny lub prawo albo autentyczność dokumentu zostały ustalone w drodze orzeczenia sądowego w niedługim czasie.

W drugim orzeczeniu^[2] Sąd Najwyższy przeanalizował wymagania interesu prawnego w wyroku deklaratoryjnym, w związku z prawami warunkowymi. Wymóg interesu prawnego jest spełniony, jeżeli istnieje obiektywna niepewność co do istnienia lub zakresu roszczenia, która może być rozstrzygnięta przez związanie orzeczeniem deklaratoryjnym. Interes prawny zakłada się nawet wtedy, gdy istnienie spornego prawa jest kwestionowane, co skutkuje faktyczną niepewnością. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy niepewność jest spowodowana zachowaniem pozwanego.

Co więcej, dla stwierdzenia odrębnego interesu prawnego w orzeczeniu deklaratoryjnym wystarczające jest wykazanie przez powoda ograniczenia w jego działaniach, czy to prawnych, czy handlowych. Jeśli zakres ugody jest niejasny i pozostawia pole do interpretacji, takie ograniczenie jest domniemane.

Prawa warunkowe mogą być ustalone w drodze wyroku deklaratoryjnego tylko wtedy, gdy wszystkie fakty generujące prawo w sprawie są pewne, a jedynie prawidłowo i precyzyjnie określony warunek nie został jeszcze spełniony. W przedmiotowej sprawie sąd uznał, że wymagane zezwolenie urzędowe (dotyczące przeniesienia drzwi i włączenia terenu za takimi drzwiami do obiektu) nie może być kwalifikowane jako niewystarczająco właściwe i precyzyjne określenie.