Konwencja haska ma na celu uproszczenie globalnego uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych. Choć stanowi ona ważny krok w kierunku międzynarodowej współpracy sądowej, niniejszy artykuł analizuje jej zakres, praktyczne implikacje i potencjalne ograniczenia.
Wprowadzenie
Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych lub handlowych z 2019 r. ("Konwencja") została zatwierdzona przez Haską Konferencję Prawa Prywatnego Międzynarodowego ("HKPPM") w dniu 2 lipca 2019 r., po ośmiu latach negocjacji. Ma ona na celu usprawnienie procesu uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych ponad granicami międzynarodowymi, obiecując zwiększenie pewności prawnej, obniżenie kosztów i oszczędność czasu dla przedsiębiorstw i osób fizycznych zaangażowanych w spory międzynarodowe.
Od marca 2024 r. konwencję podpisały Stany Zjednoczone, Macedonia Północna, Izrael, Kostaryka, Rosja, Czarnogóra i ostatnio Wielka Brytania. Konwencja weszła w życie między państwami członkowskimi UE (z wyjątkiem Danii) a Ukrainą w dniu 1 września 2023 r. Urugwaj ratyfikował ją w tym samym dniu.
Aby stać się członkiem Konwencji, państwo musi złożyć powiadomienie w rejestrze HCCH. Po złożeniu powiadomienia konwencja zacznie obowiązywać w danym państwie pierwszego dnia miesiąca następującego po 12-miesięcznym okresie.
Zakres
Ambicje Konwencji są godne pochwały; ma ona na celu ułatwienie globalnego handlu i inwestycji poprzez zapewnienie, że orzeczenia wydane w jednym państwie-sygnatariuszu mogą być uznawane i wykonywane w innym państwie przy minimalnych utrudnieniach. Konwencja uzupełnia Konwencję Haską z 2005 r. o wyborze sądu oraz Konwencję Haską z 1965 r. o doręczeniach. Zakres konwencji jest jednak znacznie ograniczony. Artykuł 1 ust. 1 stanowi, że ma ona zastosowanie wyłącznie do spraw cywilnych lub handlowych, celowo wyłączając sprawy karne, skarbowe, celne lub administracyjne.
Ponadto art. 2 wymienia konkretne wyłączenia, w tym:
niewypłacalność, układ, restrukturyzacja i uporządkowana likwidacja instytucji finansowych oraz analogiczne sprawy;
ważność spółki i podejmowanie decyzji
prywatność i własność intelektualna;
niektóre sprawy antymonopolowe;
arbitraż i powiązane postępowania.
Artykuł 3(1)(b) zawiera definicję "orzeczenia" i odnosi się wyłącznie do decyzji "co do istoty sprawy wydanych przez sąd, niezależnie od tego, jak decyzja ta może być nazwana, w tym dekretu lub postanowienia, oraz rozstrzygnięcia o kosztach lub wydatkach postępowania przez sąd (w tym urzędnika sądowego)". Nie ma to zastosowania do środków tymczasowych, takich jak tymczasowy nakaz sądowy, który z perspektywy powoda utrudni wykonanie tymczasowego orzeczenia o odszkodowaniu.
Artykuł 10 wspomina również o wyłączeniu orzeczeń o odszkodowaniu, które nie rekompensują stronie rzeczywistej poniesionej szkody (np. orzeczeń o odszkodowaniu przykładowym lub karnym).
Uznawanie i wykonywanie orzeczeń
Ramy proceduralne Konwencji dotyczące uznawania i wykonywania orzeczeń zostały zaprojektowane w sposób prosty, określając listę kryteriów, których spełnienie zobowiązuje państwa-sygnatariuszy do wykonywania zagranicznych orzeczeń. Artykuł 5 ust. 1 Konwencji określa trzynaście podstaw uznawania i wykonywania orzeczeń. Jeżeli którykolwiek z tych wymogów jest spełniony, orzeczenie kwalifikuje się do uznania i wykonania. Podstawy te obejmują
Miejsce zamieszkania - dłużnik ma miejsce zwykłego pobytu i/lub główne miejsce prowadzenia działalności w państwie pochodzenia.
Zgoda - dłużnik wyraźnie wyraził zgodę na jurysdykcję sądu pochodzenia.
Zrzeczenie się - dłużnik zrzekł się wszelkich zastrzeżeń dotyczących jurysdykcji, argumentując zasadność w państwie pochodzenia bez kwestionowania jurysdykcji.
Nieruchomość - orzeczenie dotyczyło dzierżawy nieruchomości przez sąd państwa, w którym nieruchomość jest położona.
Ponadto art. 7 zezwala na odmowę wykonania na kilku znanych podstawach, w tym:
Doręczenie - dłużnik wyroku nie został powiadomiony z wystarczającym czasem na zorganizowanie obrony, chyba że pozwany stawił się i bronił swojej sprawy bez kwestionowania zawiadomienia w sądzie pochodzenia i jeśli prawo państwa pochodzenia pozwala na zakwestionowanie zawiadomienia.
Oszustwo - orzeczenie zostało uzyskane w wyniku oszustwa.
Porządek publiczny - uznanie orzeczenia byłoby oczywiście niezgodne z porządkiem publicznym państwa wezwanego.
Sprawiedliwość procedural na - postępowanie, w wyniku którego wydano orzeczenie, nie było zgodne z podstawową sprawiedliwością proceduralną w państwie rozpatrującym wniosek.
Niezgodność orzeczenia - orzeczenie jest niezgodne z wcześniejszym orzeczeniem wydanym przez sąd państwa wezwanego w sprawie między tymi samymi stronami.
Artykuły 12-14 Konwencji określają procedurę, która musi być przestrzegana przez osoby ubiegające się o uznanie orzeczenia, w tym dokumenty, które należy przedstawić i opłaty, które należy uiścić. Co do zasady, jeżeli dokumenty nie są sporządzone w języku urzędowym państwa wezwanego, należy do nich dołączyć uwierzytelnione tłumaczenie na język urzędowy państwa wezwanego, chyba że prawo państwa wezwanego stanowi inaczej.
Oświadczenia składane przez Umawiające się Państwa
Konwencja zezwala Umawiającym się Państwom na składanie oświadczeń ograniczających jej stosowanie w różnych okolicznościach. Artykuł 17 stanowi, że "Państwo może oświadczyć, że jego sądy mogą odmówić uznania lub wykonania orzeczenia wydanego przez sąd innego Umawiającego się Państwa, jeżeli strony miały miejsce zamieszkania w Państwie wezwanym, a stosunki między stronami i wszystkie inne elementy istotne dla sporu, inne niż siedziba sądu pochodzenia, były związane wyłącznie z Państwem wezwanym". Mówiąc prościej, uznania można odmówić, jeżeli spór nie ma elementu międzynarodowego.
Zgodnie z art. 18 Umawiające się Państwo może oświadczyć, że nie będzie stosować konwencji do orzeczeń dotyczących określonego przedmiotu. To wyłączenie dotyczy tego państwa i innych Umawiających się Państw. Zgodnie z art. 19 Umawiające się Państwo może również odmówić nawiązania wzajemnych stosunków z innym Umawiającym się Państwem, powiadamiając depozytariusza, że ratyfikacja przez inne państwo nie doprowadzi do nawiązania stosunków między nimi.
Warto zauważyć, że zgodnie z art. 30 oświadczenia mogą być składane w dowolnym momencie po podpisaniu, ratyfikacji, przyjęciu, zatwierdzeniu lub przystąpieniu do Konwencji. Można je również zmienić lub wycofać. W rezultacie zakres stosowania Konwencji może ulec zmianie w dowolnym momencie.
Dlatego też praktyka selektywnego uczestnictwa "à la carte" stanowi poważne wyzwanie dla integralności Konwencji. Chociaż podejście to honoruje suwerenność państw, potencjalnie podważa ono cele Konwencji, zagrażając jej skuteczności i jednolitości. W konsekwencji grozi to powstaniem rozdrobnionych międzynarodowych ram prawnych, w przeciwieństwie do wspierania jednolitego i spójnego systemu. Na przykład w tym względzie rząd Wielkiej Brytanii odmówił złożenia jakiegokolwiek oświadczenia usuwającego kwestie ubezpieczeniowe z zakresu Konwencji, stwierdzając, że "złożenie oświadczenia prawdopodobnie ograniczy zakres Konwencji z 2019 r., co z kolei może skłonić inne Umawiające się Państwa do złożenia wzajemnych oświadczeń, podważając cel i założenia Konwencji".
Wnioski
Konwencja jest kamieniem milowym w trwających wysiłkach na rzecz ułatwienia międzynarodowej współpracy prawnej. Jej cele są szlachetne, a potencjalny wpływ znaczący. Jej sukces zależy jednak od powszechnej ratyfikacji i rozwiązania krytycznych kwestii związanych z jej zakresem, mechanizmami proceduralnymi i harmonizacją jej stosowania w różnych systemach prawnych. W obecnym kształcie Konwencja jest krokiem naprzód, ale podkreśla również wyzwania związane ze stworzeniem prawdziwie globalnych ram dla międzynarodowego uznawania i wykonywania orzeczeń. Dalsza droga będzie wymagała ostrożnej nawigacji, równoważenia interesów krajowych z szerszym celem międzynarodowej współpracy prawnej.